🏠 Home

18 संस्कृतिः संस्कृताश्रिता

गीता सोपानम् · Chapter 18 · कर्मणिप्रयोगः (वर्तमानकाले)

📖 कथा · Story — एतत् सम्भाषणम् उच्चैः पठत (Read this conversation aloud)

🖍️ Pink bold words = the passive (कर्मणि) verbs printed bold in the book.
भूमिका · Setting
(कश्चन प्रधानाचार्यः।
There is a certain school principal.
संस्कृतकार्यक्रमेषु महती आसक्तिः तस्य।
He loves Sanskrit programmes very much.
सः विद्यालये अध्यापकानाम् एकां गोष्ठीम् आहूय कार्यक्रमाणां सन्दर्भे चर्चां करोति।)
He calls a meeting of the teachers at school and discusses the programmes.
प्रधानाचार्यः
संस्कृतसप्ताहस्य आचरणावसरे अस्माभिः प्रतिवर्षं बहवः कार्यक्रमाः क्रियन्ते।
Every year, when we celebrate Sanskrit Week, we hold many programmes.
अस्मिन् वर्षे अपि कार्यक्रमाः क्रियन्ते खलु ?
We are holding programmes this year too, right?
राजेन्द्रः
निश्चयेन श्रीमन्!
Certainly, sir!
अस्मिन् वर्षे प्रथमदिनस्य कार्यक्रमाय पञ्चमवर्गस्य छात्राः सज्जीकृताः।
This year, the Class 5 students have been prepared for the first day's programme.
विद्यालयस्य पुरतः मार्गे स्थित्वा तैः सर्वेषां ललाटे तिलकं धार्यते, संस्कृतसप्ताहस्य शुभाशयाः उच्यन्ते।
Standing on the road in front of the school, they will put a tilak on everyone's forehead and wish them a happy Sanskrit Week.
प्रधानाचार्यः
समीचीनम् एतत्।
That's good.
अभयवर्य! भवता किं चिन्त्यते ?
Abhay, what have you planned?
अभयः
द्वितीये दिने मया गीतस्पर्धा आयोज्यते।
On the second day, I am organising a song competition.
प्रधानाचार्यः
तस्मिन् कार्यक्रमे कैः कैः भागः गृह्यते ?
Who will take part in that programme?
अभयः
षष्ठवर्गस्य छात्रैः समूहगीतं प्रस्तूयते।
The Class 6 students will present a group song.
श्वेता
सप्तमवर्गस्य छात्रैः देशभक्तिगीतं गीयते।
The Class 7 students will sing a patriotic song.
प्रधानाचार्यः
तृतीये दिने संस्कृतभारत्याः विज्ञानप्रदर्शिनी आयोज्यते खलु ?
On the third day, Samskrita Bharati is organising a science exhibition, right?
अभयः
आं श्रीमन्!
Yes, sir!
गौरवः
चतुर्थे दिने तु श्रावणपूर्णिमा।
The fourth day is Shravana Purnima (Raksha Bandhan).
अतः सर्वैः परस्परं रक्षासूत्रं बध्यते।
So everyone will tie a rakhi on each other.
पञ्चमे दिने अष्टमवर्गस्य छात्रैः तत्र तत्र वीथीनाटकं प्रदर्श्यते।
On the fifth day, the Class 8 students will perform street plays in different places.
पङ्कजा
षष्ठे दिने सर्वैः छात्रैः शोभायात्रा क्रियते।
On the sixth day, all the students will take out a procession.
तदर्थं केन वस्तूनि सङ्गृह्यन्ते ?
Who will collect the things needed for it?
केन फलकानि लिख्यन्ते ?
Who will write the placards?
केन कुत्र नेतृत्वं विधीयते इत्येवं सर्वं निश्चेतव्यम्।
Who leads where? All of this has to be decided.
प्रधानाचार्यः
साधु! साधु!
Well said! Well said!
यदि सर्वैः मिलित्वा निश्चीयते तर्हि .........
If everyone decides it together, then .........
सर्वे
आम्, अस्माभिः तथैव क्रियते।
Yes, we will do exactly that.
प्रधानाचार्यः
समग्रकार्यक्रमः केन निरुह्यते ?
Who will host (compere) the whole programme?
राजेन्द्रः
मया।
I will.
अभयः
मया मञ्चः अलङ्क्रियते।
I will decorate the stage.
गौरवः
मया सर्वाणि अपेक्षितानि वस्तूनि आनीयन्ते।
I will bring all the things that are needed.
पङ्कजा, श्वेता
आवाभ्यां कार्यक्रमार्थं छात्राः सज्जीक्रियन्ते।
The two of us will get the students ready for the programme.
पङ्कजा
गीतानां रागसंयोजनाय नृत्यनिर्देशनाय च सङ्गीतशिक्षिकया साहाय्यं क्रियते किम् ?
Will the music teacher help with setting the songs to tune and directing the dances?
प्रधानाचार्यः
निश्चयेन क्रियते।
She certainly will.
संस्कृतकार्यक्रमाय तस्याम् अपि महान् उत्साहः दृश्यते एव।
She is also very enthusiastic about Sanskrit programmes.
तदर्थं मया सा सूच्यते।
So I will let her know.
अस्माभिः सर्वैः ज्ञायते एव यत् संस्कृतसप्ताहस्य अन्तिमे दिने अस्माकं विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवः अपि।
We all know that our school's Annual Day is also on the last day of Sanskrit Week.
तस्मात् सवैभवं कार्यक्रमः आचर्यते।
So the programme will be celebrated in a grand way.
अद्यत्वे संस्कृतेन कृताः कार्यक्रमाः जनैः श्लाघ्यन्ते।
These days, people really appreciate programmes done in Sanskrit.
प्रमुखेभ्यः अभिभावकेभ्यः सर्वेभ्यः संस्कृतानुरागिभ्यः च मया आमन्त्रणं प्रेष्यते।
I will send invitations to important guests, to parents, and to all Sanskrit lovers.
केचन प्रतिष्ठिताः अपि विशेषेण आहूयन्ते।
Some well-known people are also being specially invited.
तेषां पुरतः चिताः सांस्कृतिककार्यक्रमाः प्रस्तूयन्ते।
Selected cultural programmes will be performed in front of them.
अन्ते च पुरस्काराः प्रदीयन्ते।
At the end, prizes will be given.
प्रतीकचिह्नानि प्रमाणपत्राणि च वितीर्यन्ते।
Mementos and certificates will be handed out.
वयं सर्वे सम्भूय संस्कृतसप्ताहम् आचराम।
Let's all come together and celebrate Sanskrit Week.
कार्यक्रमं यशस्विनं च कुर्याम।
And let's make the programme a success.

📘 पाठः · Grammar (pp. 118–120)

☞ एतानि वाक्यानि सावधानतया उच्चैः पठत – Read these sentences carefully, aloud. (Bold = कर्म + verb)
छात्रेण श्लोकः पठ्यते।
बालेन चाकलेहः खाद्यते।
मया फलरसः पीयते।
तेन भिक्षा त्यज्यते।
अस्माभिः देवः अर्च्यते।
नेत्रा देशः रक्ष्यते।
युष्माभिः सत्कार्यं क्रियते।
भवद्भिः चोरः ताड्यते।
कविना गीतं रच्यते।
भवत्या कार्यक्रमः अवलोक्यते।
अध्यापकेन ग्रन्थः लिख्यते।
सुधया फलानि इष्यन्ते।
मित्रेण लेखन्यः नीयन्ते।
दुर्जनैः सज्जनाः निन्द्यन्ते।
त्वया कथाः उच्यन्ते।
रजकैः वस्त्राणि क्षाल्यन्ते।
भवता पत्रिकाः स्थाप्यन्ते।
बालेन विषयाः ज्ञायन्ते।
सर्वैः नियमाः पाल्यन्ते।
भवतीभिः स्पर्धाः आयोज्यन्ते।
☞ पूर्वम् अस्माभिः पठितानि वाक्यानि एतादृशानि – Sentences we studied earlier were like these (Bold = कर्ता + verb)
बालः पाठं पठति।
अहं कार्यं करोमि।
त्वं मन्त्रान् स्मरसि।
छात्रः विषयं जानाति।
वयं देवं नमामः।
यूयं विद्यालयं गच्छथ।
☞ एतानि वाक्यानि परिशीलयत – Study these sentences
कर्तरिप्रयोगःकर्मणिप्रयोगः
बालः पाषाणं क्षिपति।बालेन पाषाणः क्षिप्यते।
सेवकः धनम् इच्छति।सेवकेन धनम् इष्यते।
सा शाटिकां क्षालयति।तया शाटिका क्षाल्यते।
अहं लेखनीं नयामि।मया लेखनी नीयते।
बालिकाः प्रश्नं लिखन्ति।बालिकाभिः प्रश्नः लिख्यते।
भवान् घटीः पश्यति।भवता घट्यः दृश्यन्ते।
त्वम् आसन्दान् मार्जयसि।त्वया आसन्दाः मार्ज्यन्ते।
वयम् आपणं गच्छामः।अस्माभिः आपणः गम्यते।
अवधेयम्
☞ कर्तरिप्रयोगसम्बद्धवाक्यानां परिशीलनानन्तरं वयं कर्तरिप्रयोगस्य नियमान् एवं संग्रहीतुं शक्नुमः – Rules of the active (कर्तरि) voice
  1. कर्तरिप्रयोगे कर्तृपदं प्रथमाविभक्त्यन्तं भवति। Subject is in the 1st case (nominative).
    यथा – 'छात्रः श्लोकं पठति' इत्यत्र छात्रः इति कर्तृपदं प्रथमाविभक्त्यन्तम् अस्ति।
  2. कर्तरिप्रयोगे कर्मपदं (यदि भवति तर्हि) द्वितीयाविभक्त्यन्तं भवति। Object (if any) is in the 2nd case (accusative).
    यथा – 'लेखकः ग्रन्थं लिखति' इत्यत्र ग्रन्थम् इति द्वितीयाविभक्त्यन्तम् अस्ति।
  3. कर्तरिप्रयोगे कर्तुः क्रियापदस्य च वचनसम्बन्धः पुरुषसम्बन्धः च भवति। The verb agrees with the subject in number and person.
    (कर्तृपदम् एकवचनान्तं चेत् क्रियापदम् अपि एकवचनान्तं भवति। कर्तृपदं द्विवचनान्तं बहुवचनान्तं वा चेत् क्रियापदम् अपि द्विवचनान्तं बहुवचनान्तं वा भवति। कर्तारम् अनुसृत्य प्रथमपुरुषस्य मध्यमपुरुषस्य उत्तमपुरुषस्य वा क्रियापदस्य प्रयोगः भवति।)
    यथा –
    क)
    छात्रः श्लोकं पठति। (वचनसम्बन्धः)
    छात्रौ श्लोकं पठतः। (वचनसम्बन्धः)
    छात्राः श्लोकं पठन्ति। (वचनसम्बन्धः)
    ख)
    सः कार्यं करोति। (पुरुषसम्बन्धः)
    त्वं कार्यं करोषि। (पुरुषसम्बन्धः)
    अहं कार्यं करोमि। (पुरुषसम्बन्धः)

एते अंशाः अस्माभिः पूर्वमपि परिशीलिताः स्युः एव। We have probably studied these points before.

☞ एवमेव कर्मणिप्रयोगसम्बद्धवाक्यानि परिशील्य वयं कर्मणिप्रयोगस्य नियमान् एवं संग्रहीतुं शक्नुमः – Rules of the passive (कर्मणि) voice
  1. कर्मणिप्रयोगे कर्तृपदं तृतीयाविभक्त्यन्तं भवति। Doer is in the 3rd case (instrumental).
  2. कर्मणिप्रयोगे कर्मपदं प्रथमाविभक्त्यन्तं भवति। Object is in the 1st case (nominative).
  3. कर्मणिप्रयोगे कर्मणः क्रियापदस्य च वचनसम्बन्धः पुरुषसम्बन्धः च भवति। The verb agrees with the object in number and person.
    (कर्मपदम् एकवचनान्तं चेत् क्रियापदम् अपि एकवचनान्तं भवति। कर्मपदं द्विवचनान्तं बहुवचनान्तं वा चेत् क्रियापदम् अपि द्विवचनान्तं बहुवचनान्तं वा भवति। कर्म अनुसृत्य प्रथमपुरुषस्य मध्यमपुरुषस्य उत्तमपुरुषस्य वा क्रियापदस्य प्रयोगः भवति।)
    यथा –
    क)
    बालकेन चाकलेहः खाद्यते। (वचनसम्बन्धः)
    बालकेन चाकलेहौ खाद्येते। (वचनसम्बन्धः)
    बालकेन चाकलेहाः खाद्यन्ते। (वचनसम्बन्धः)
    ख)
    बालकेन सः ताड्यते। (पुरुषसम्बन्धः)
    बालकेन त्वं ताड्यसे। (पुरुषसम्बन्धः)
    बालकेन अहं ताड्ये। (पुरुषसम्बन्धः)
अवधेयम्
वचनसम्बन्धः पुरुषसम्बन्धः च
कर्तरिप्रयोगः
बालकः(प्र.वि.)
श्लोकं(द्वि.वि.)
पठति
कर्तृपदम्
कर्मपदम्
क्रियापदम्
कर्मणिप्रयोगः
बालकेन(तृ.वि.)
श्लोकः(प्र.वि.)
पठ्यते[धातुः + य + ते]
वचनसम्बन्धः पुरुषसम्बन्धः च
Active: the verb agrees with the doer (बालकः). Passive: the verb agrees with the object (श्लोकः); verb = root + य + ते.
➜ कर्मणिप्रयोगे वाक्यानि एवं भवन्ति – In the passive, sentences go like this
प्रथमपुरुषःबालेन सः दृश्यते।बालेन तौ दृश्येते।बालेन ते दृश्यन्ते।
मध्यमपुरुषःबालेन त्वं दृश्यसे।बालेन युवां दृश्येथे।बालेन यूयं दृश्यध्वे।
उत्तमपुरुषःबालेन अहं दृश्ये।बालेन आवां दृश्यावहे।बालेन वयं दृश्यामहे।
अवधेयम्
कर्तरिप्रयोगेकर्मणिप्रयोगे
परस्मैपदीपठतिपठ् + य + ते
आत्मनेपदीसेवतेसेव् + य + ते

✏️ अभ्यासः · Exercises

✍️ Type in Devanagari, or use the ⌨️ ITRANS helper (bottom-right). Spaces, ।, and म्/ं at word-end are ignored when checking.
अभ्यासः
1. अधः क्रियापदैः सह मूलधातवः अपि निर्दिष्टाः सन्ति। तेषां यथानिर्देशं कर्मणि रूपं लिखत– Verbs are given with their roots. Write the passive form as shown.
पठति (पठ्)पठ् + य + तेपठ्यते
जपति (जप्)
आप्नोति (आप्)
पश्यति (दृश्)
जानाति (ज्ञा)
इच्छति (इष्)
जिघ्रति (घ्रा)
सहते (सह्)
वन्दते (वन्द्)
सेवते (सेव्)
वीक्षते (वि+ईक्ष्)
लभते (लभ्)
2. अधस्तनकर्तरिप्रयोगवाक्यानि कर्मणिप्रयोगवाक्यत्वेन परिवर्त्य लिखत – Change these active sentences into passive ones.
कर्तरिप्रयोगःकर्मणिप्रयोगः
उदा – 1. अर्जुनः प्रश्नं पृच्छति। (पृच्छ्)अर्जुनेन प्रश्नः पृच्छ्यते।
2. वैश्वानरः अन्नं पचति। (पच्)
3. सः राज्यं न इच्छति। (इष्)
4. एषः विषयं जानाति। (ज्ञा)
5. अभिमन्युः सन्देशं प्रेषयति। (प्रेष्)
6. यज्ञः पापं क्षालयति। (क्षाल्)
7. अहं कथां शृणोमि। (श्रु)
8. सः तपः आचरति। (आ + चर्)
9. क्षत्रियः युद्धं लभते। (लभ्)
10. कृष्णः मार्गं सूचयति। (सूच्)
11. शिष्यः गुरुं सेवते। (सेव्)
12. सैनिकः शत्रुं ताडयति। (ताड्)
13. केशवः विभूतियोगं कथयति। (कथ्)
14. रथी सैन्यम् आलोकते। (आ+लोक्)
15. जनाः इन्द्रजालं वीक्षन्ते। (वि+ईक्ष्)
16. कृष्णः भक्तान् इच्छति। (इष्)
17. तामसगुणयुक्तः अकार्यं करोति। (कृ)
18. धूमः वह्निम् आवृणोति। (आ+वृ)
19. भीष्मः शङ्खं धमति। (ध्मा)
20. सर्वः कर्मफलम् अनुभवति। (अनु+भू)
अवधेयम्

येषां धातूनां कर्तरिप्रयोगे 'य' दृश्यते तेषां धातूनां कर्मणिप्रयोगे एकः एव 'य'कारः दृश्यते। If the active form already has य (णिजन्त verbs), the passive has only one य.

यथा –क्षालयति –क्षाल्यते
सूचयति –सूच्यते
गणयति –गण्यते
चिन्तयति –चिन्त्यते
रचयति –रच्यते
ताडयति –ताड्यते
अधस्तनवाक्यानि सावधानतया पठत – Read these sentences carefully
कर्तरिप्रयोगःकर्मणि प्रयोगः
सः पुस्तकं स्थापयति। (स्था)तेन पुस्तकं स्थाप्यते।
कार्यकर्ता गीतं गायति। (गा)कार्यकर्त्रा गीतं गीयते।
अहम् आम्ररसं पिबामि। (पा)मया आम्ररसः पीयते।
सौचिकः वस्त्रं माति। (मा)सौचिकेन वस्त्रं मीयते।

'आ'कारान्तानां धातूनां कर्मणिप्रयोगे प्रायः 'ई' इति भवति। यथा – दा – दी, पा – पी Roots ending in आ usually take ई in the passive.

अभ्यासः
3. यथोदाहरणं यथोचितधातुरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत – Fill in the blanks with the right verb form, as in the example.
उदा – सर्वे उपहारान् ददति। (दा)सर्वैः उपहाराः दीयन्ते।
नायकः नेतृत्वं विदधाति (वि+धा)नायकेन नेतृत्वं विधीयते।
1. गायकेन
गीतं (गा)गीयते।
गीतेगीयेते।
गीतानिगीयन्ते।
2. कुम्भकारेण
घटः (निर्+मा)
घटौ
घटाः
3. सम्पादकेन
पत्रिका (दा)
पत्रिके
पत्रिकाः
4. तेन
कार्यं (वि+धा)
कार्ये
कार्याणि
5. संन्यासिना
वस्तु (जहाति, हा)
वस्तुनी
वस्तूनि
विशेषक्रियापदानि
कर्तरिप्रयोगे कर्मणिप्रयोगे च प्रथमपुरुषस्य एकवचनरूपम् उच्चैः पठत – Special verbs: read the 3rd-person singular active and passive forms aloud.
धातुःकर्तरिकर्मणि
जिजयतिजीयते
चिचिनोतिचीयते
अधि+इअधीतेअधीयते
श्रुशृणोतिश्रूयते
स्तुस्तौतिस्तूयते
ध्यैध्यायतिध्यायते
घ्राजिघ्रतिघ्रायते
धातुःकर्तरिकर्मणि
क्रीक्रीणातिक्रीयते
नीनयतिनीयते
कृकरोतिक्रियते
धृधरतिध्रियते
वृवृणोतिव्रियते
तॄतरतितीर्यते
ध्माधमतिध्मायते
अवधेयम्
अभ्यासः
4. अधस्तनवाक्यानि कर्मणिवाक्यत्वेन परिवर्तयत – Change these sentences into the passive.
कर्तरिप्रयोगःकर्मणिप्रयोगः
उदा – 1. रक्षकः शत्रून् जयति।रक्षकेण शत्रवः जीयन्ते।
2. भक्ता पुष्पाणि चिनोति।
3. शिक्षिका ग्रन्थम् अधीते।
4. अधिकारी विचारान् शृणोति।
5. सा लेखनीं क्रीणाति।
6. सेवकः स्यूतान् नयति।
7. सचिवाः कार्यं कुर्वन्ति।
8. बालिकाः वस्त्राणि धरन्ति।
9. वरः कन्यां वृणोति।
10. सैनिकः नदीं तरति।
11. भक्तः देवं ध्यायति।
12. भाषणकारः विषयं प्रस्तौति।
13. वयं गीतानि शृणुमः।
14. यूयं सत्कार्यं कुरुथ।
15. यतिः भगवन्तं स्तौति।
अवधेयम्

यदि धातोः आरम्भे 'व' दृश्यते तर्हि तस्य 'उ'इति परिवर्तनं भवति। If a root begins with व, it changes to उ in the passive.
यथा –

(क)वद्वदतिउद्यतेव् → उ
वच्वक्तिउच्यतेव् → उ
वप्वपतिउप्यतेव् → उ
वह्वहतिउह्यतेव् → उ
(ख)(आ) ह्वेआह्वयतिआहूयतेदीर्घः भवति।
अभ्यासः
5. यथोचितेन कर्मणिप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत – Fill the blanks with the right passive form (शिक्षकेण = by the teacher).
शिक्षकेण
वद्वच्आ + ह्वे
सःउच्यते
तौउद्येते
तेआहूयन्ते
त्वम्उच्यसे
युवाम्
यूयम्उद्यध्वेआहूयध्वे
अहम्उच्ये
आवाम्उद्यावहे
वयम्आहूयामहे
6. कोष्ठकस्थैः यथोचितैः कर्मपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत – Fill the blanks with suitable object-words from the box (match number & person to the verb).
उपायनानि, जलम्, देशः, बीजानि, भारः, सेवकाः, त्वम्, पुष्पम्, अहम्, प्रकृतिः, आभूषणानि, देवः, यूयम्, तृणम्
1. बालेन घ्रायते।
2. कर्मकरेण उह्यते।
3. कृषकेण उप्यन्ते।
4. मित्रेण दीयन्ते।
5. अतिथिना पीयते।
6. दुष्टेन निन्द्ये।
7. महिलया क्रीयन्ते।
8. भगिन्या प्रेष्यध्वे।
9. कविना वर्ण्यते।
10. अधिकारिणा सूच्यन्ते।
11. सैनिकेन रक्ष्यते।
12. पित्रा आहूयसे।
13. धेनुभिः चर्व्यते।
14. मया वन्द्यते
एतानि सुभाषितानि उच्चैः पठत – Read these wise verses aloud
1. स्थिरा शैली गुणवतां खलबुद्ध्या न बाध्यते।
रत्नदीपस्य हि शिखा वात्ययापि न नाश्यते॥
सत्पुरुषाणां कार्यशैली दृढा भवति। दुष्टाः स्वबुद्धिप्रयोगेणापि तां बाधितुं न शक्नुवन्ति। महान् अपि वायुः रत्नदीपस्य ज्वालां नाशयितुं न शक्नोति।
The steady ways of good people are not upset by the wicked — a jewel-lamp's flame isn't put out even by a storm.
2. गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं लभ्यते करिकपोलमौक्तिकम्।
जम्बुकालयगतेन लभ्यते वत्सपुच्छखुरचर्मखण्डनम्॥
यदि सिंहस्य गुहा गम्यते तर्हि तत्र गजानां गण्डस्थलात् प्राप्तं मौक्तिकं लभ्यते। यदि शृगालस्य आवासः गम्यते तर्हि तत्र तु तेन मारितस्य वत्सस्य पुच्छखुरचर्मादीनां खण्डाः लभ्यन्ते।
Go to a lion's den and you find pearls from elephants' temples; go to a jackal's den and you find only bits of a calf's tail, hooves and skin.
3. अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका।
तृणैरारभ्यते रज्जुः तया नागोऽपि बध्यते॥
अल्पानि अपि वस्तूनि यदि एकत्र क्रियन्ते तर्हि तैः महत् कार्यमपि साधयितुं शक्यते। तृणानि यदि विशकलितानि भवन्ति तर्हि तानि अतीव दुर्बलानि। तथापि तानि यदि एकत्रीकृत्य रज्जुः निर्मीयते तर्हि तया रज्ज्वा गजस्य अपि बन्धनं कर्तुं शक्यते।
Even small things, joined together, get big work done: a rope is made of grass, and it can tie up even an elephant.
एतानि गीतावाक्यानि उच्चैः पठत – Read these Gita sentences aloud
1.इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।13.01
2.कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।13.20
3.यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणा अपि विचाल्यते।6.22
4.क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्।18.24
5.ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तप उच्यते।17.14
6.स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।17.15
7.भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसम् उच्यते।17.16
8.असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।10.03
9.अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते।12.05
10.लिप्यते न स पापेन।5.10
11.परया प्रकृत्या जगत् धार्यते।7.05
12.न हन्यते हन्यमाने शरीरे।2.20
7. उपरितनवाक्येषु कर्मणि रूपाणि सन्ति। तानि चित्वा यथोदाहरणं स्ववाक्यानि लिखत – The sentences above contain passive forms. Pick them and write your own sentences, as in the example. (No strict checking — compare with the sample.)
1. अभिधीयते – हिमालयः नगाधिराजः इत्यभिधीयते।
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
सूक्तिः – आपत्काले च कष्टे च नोत्साहस्त्यज्यते बुधैः। In hard times and in trouble, the wise never give up their enthusiasm.